Pater Joaquim José da Rocha Espanca

Elk verhaal dat u tijdens dit bezoek hebt gehoord, de hertogen en hun misdaden, de koninginnen en hun kronen, de klokken, de kloosters, de namen van de straten, heeft ons bereikt omdat één man besloot dat het niet verloren mocht gaan. Hij heette Joaquim José da Rocha Espanca, werd op 17 mei 1839 in Vila Viçosa geboren, was dorpspriester, en deed in zijn eentje wat geen enkele instelling had gedaan: hij schreef de volledige geschiedenis van zijn land.

De onderneming stond in geen verhouding tot zijn middelen. Een arme pastoor, zonder andere inkomsten dan die van zijn ambt, zoals hij zelf schreef, had pater Espanca geen boeken, geen archief, geen tijd. Wat hij had, was volharding. Hij stond op bij het ochtendgloren en liep van Bencatel naar Vila Viçosa, om pas tegen de avond terug te keren, zonder meer te eten dan "een koekje dat ik in mijn zak meedroeg", om de Gemeentebibliotheek te raadplegen, die bibliothecaris noch catalogus had, en de bibliotheek van het Colégio dos Reis, bewaard in het Hertogelijk Paleis. In Évora was de bibliotheek maar twee uur open op bepaalde dagen van de week, en hij maakte aantekeningen met potlood, "in al te grote haast". Uit eigen zak betaalde hij akten uit het archief van de Torre do Tombo. Hij reisde er speciaal voor naar Lissabon. Om tijd te vinden, gaf hij de enige andere passie op die hij had: de muziek. Hij was componist, en zijn missen en motetten, die nog altijd in de Bibliotheek van Évora worden bewaard, liet hij stuk voor stuk los om geschiedenis te schrijven. "Dit," zei hij, "noemt men werken met het hart."

Tientallen jaren lang, tussen dopen en begrafenissen, vulde hij vijf handgeschreven delen van bijna duizend bladzijden elk: de Memórias de Vila Viçosa, de kroniek van het stadje van de Romeinen tot zijn eigen tijd, jaar na jaar, raadszitting na raadszitting, steen na steen. Zijn nauwgezetheid maakte indruk op de grootsten: Leite de Vasconcelos, de vader van de Portugese archeologie, noemde hem een oudheidkundige, en aan deze priester danken we de afschrift van de Romeinse altaren voor de god Endovelicus. Zijn ogen, altijd al zwak, sleten weg boven de oude handschriften. Op zijn eenenveertigste kon hij nauwelijks nog lezen. Hij ging door.

In zijn laatste jaren riep het stadje hem terug: hij sloot zijn dagen af als prior van São Bartolomeu, biddend in de kerk van een land dat hij zijn hele leven had beschreven. Hij stierf in 1896, en tijdens zijn leven schonk bijna niemand hem aandacht. Het handschrift sliep bijna een eeuw in de Gemeentebibliotheek, "in een bijna onverdiende vergetelheid", tot de gemeente het in 1983 publiceerde. Maar pater Espanca wist dat het zo zou gaan, en hij zei het op de meest ontroerende manier, in de opdracht van zijn werk: hij droeg het op "aan mijn tijdgenoten en streekgenoten, zonder onderscheid van stand, en vooral aan hen die na ons komen, voor wie de hier vastgelegde herinneringen het meest betekenen". Aan hen die na ons komen. Hij schreef, bewust, voor mensen die nog niet geboren waren. Hij schreef voor u, die dit nu hoort.

De handgeschreven delen zijn er nog steeds, bewaard in deze bibliotheek. Elke gids, elke historicus, elk bordje in dit stadje put eruit. Vila Viçosa had wie het groot maakten: hertogen, koninginnen, heiligen en genieën. En het had één man die niemand liet vergeten.

StoryPath is in de eerste plaats uit zijn schriften geboren, en brengt hem zijn meest verdiende eerbetoon. Pater Espanca schreef voor hen die na ons komen; wij zijn die mensen, en wij hebben de opdracht ontvangen. Onze missie is de missie die hij op papier achterliet: dat geen van deze verhalen verloren gaat, en dat ze iedereen bereiken, zonder onderscheid van stand, zoals hij vroeg. Hij redde het geheugen van Vila Viçosa bij het licht van een olielamp. Wij hebben er alleen een ander licht bij aangestoken.