Staties van de Heer, Alto da Praça

Voordat het een Statie van de Heer was, was deze plek al een klein kerkje met een ongewone missie. In 1722 werd hier de Kapel van Onze-Lieve-Vrouw van Nazareth opgericht met één enkel doel: dat de gevangenen van het stadje, opgesloten in de toren van het Kasteel ernaast, de mis konden bijwonen zonder de gevangenis te verlaten. Een kapel bedacht voor wie er niet in kon. Ze bewaart binnen nog altijd een klein venster waardoor men vanuit het buurhuis het altaar kon zien.

Dertig jaar later, in 1755, besloot het stadje haar te verbouwen. Het was het jaar van de grote aardbeving. Enkele kilometers hiervandaan, in Vila Viçosa, stortte het gewelf van de Matriz in op een volle kerk en doodde negenentwintig vrouwen. Borba leed geen enkele schade. En sommigen geloven dat de vier monumentale Staties van het stadje precies daaruit zijn ontstaan: een heel stadje dat dankte omdat het gespaard was gebleven, en dat deed op de meest Borbaanse manier die er is, in marmer uit de streek.

Deze, aan de Alto da Praça, werd betaald door een ritmeester, António Duarte Franco, en zijn vrouw, Isabel Franca. De kapitein heeft haar nooit voltooid gezien. In zijn testament, een jaar later, noemt hij haar nog "het Kapelletje van de Heer van de Staties", bekent dat ze nog niet klaar is, en draagt zijn zoon op haar af te maken. Hij laat hem een derde van alles wat hij bezit na, op één voorwaarde: dat er daar een mis wordt opgedragen voor zijn ziel, elke zondag en feestdag, voor altijd. De weduwe kwam de belofte na. Een dochter nam het beheer van de goederen op zich. En de kapel werd voltooid.

Het is de laatste van de vier Staties, het einde van de processieroute. De drie andere kapellen beelden de drie valpartijen van Christus op de Kruisweg uit; deze zou dus Golgotha voorstellen, met de goede en de slechte moordenaar aan weerszijden van het kruis. En het is niet moeilijk te begrijpen waarom: het was het juiste thema voor de mannen die vanuit de gevangenistoren toekeken. Een blijvende les in steen, voor wie achter de tralies zat: dat er naast Christus een dief was die gered werd.

De Staties van Borba worden toegeschreven aan José Francisco de Abreu, de architect die de Kerk van Lapa in Vila Viçosa ontwierp, en sommigen merken op dat een van de stenen van een andere Statie hetzelfde steenhouwersmerk draagt als een steen van het Kasteel: het stadje hergebruikte zijn eigen muren om de weg van het geloof te bouwen. Évora begon deze traditie van processiekapellen, Vila Viçosa en Estremoz volgden, maar die van Borba zijn de monumentaalste van allemaal.

En het zijn geen musea. Elk jaar, in de Goede Week, trekt de processie van de Staties nog altijd uit, zoals al bijna drie eeuwen, en eindigt nog altijd hier, aan de Alto da Praça, op de plek die een kapitein betaalde en nooit zag, en die geboren werd om gezien te worden door wie niet naar buiten kon.