Schandpaal van Vila Viçosa (Pelourinho)

Een schandpaal is geen ornament. Het was het identiteitsbewijs van een stad: hij werd opgericht wanneer de koning haar een stadsrecht verleende, het document dat rechten, plichten en eigen rechtspraak vastlegde. Hier werden de verordeningen van de gemeente aangeplakt, hier werden veroordeelden tentoongesteld en gestraft. Een zuil van steen die tegen elke nieuwkomer zei: dit is geen niemandsland. Dit is een gemeente, met wet.

Die van Vila Viçosa ontstond uit het Nieuwe Stadsrecht dat koning Manuel I de stad in 1512 verleende, een vernieuwing van het recht dat zij al sinds 1270 bezat. En zoals alles in deze streek werd hij anders dan alle andere: acht meter hoog, van marmer uit de regio, bekroond met een enorme opengewerkte stenen bol, gebeeldhouwd met het fijne vakwerk van de Manuelijnse edelsmeedkunst. Een juweel van steen midden op het plein. Hij geldt als een van de meest verfijnde schandpalen van zijn stijl in Portugal, en werd het model dat de naburige stadjes kopieerden: de schandpalen van Borba, Alandroal, Monsaraz, Terena en Veiros zijn eraan verwant. In deze streek werd de rechtspraak gemeten naar de maatstaf van Vila Viçosa.

De opdrachtgever was vermoedelijk de heer van de stad, D. Jaime, 4e hertog van Braganza. En hier krijgt de geschiedenis van dit monument een gewicht dat geen enkele andere schandpaal in het land draagt. Want 1512, het jaar van het stadsrecht en van de zuil van gerechtigheid, was ook het jaar waarin D. Jaime zijn eigen vrouw liet doden, hertogin Leonor, om een verdenking die niemand ooit bewees. De misdaad bleef zonder aardse straf: van de hertog werd boetedoening gevraagd, geen gevangenis. In hetzelfde jaar, in dezelfde stad, verrees de gerechtigheid in marmer voor de enen en boog zij voor de anderen. Deze schandpaal heeft alles gezien: de kleine vergrijpen, tentoongesteld op zijn treden, en de grote misdaad die er ongestraft aan voorbijging.

Let op waar hij staat: tegenover de muren en de donjon van het kasteel. Aan de ene kant het bolwerk van de heren. Aan de andere kant de zuil van de gemeente. Eeuwenlang keken macht en wet elkaar zo aan, oog in oog, over dit plein. En al heeft de donjon vandaag gezelschap genoeg op de ansichtkaarten van de stad, de schandpaal staat nog altijd op zijn post, elegant en koppig, om eraan te herinneren dat Vila Viçosa nooit alleen van de hertogen was. Zij was ook, krachtens een door een koning ondertekend charter, van haar inwoners. En het bewijs staat hier, geschreven in marmer, al meer dan vijfhonderd jaar.